5. On Death, Dying, Being in the body or Locked in a room with a view.

Our body is like a room. A room resembles our body. But we are the Light in the room. – A Life To Live. The tale of a man who came to earth.

Yes, this room has not been used for a long time.

The sheet that is draped over the only chair is a testimony to this. No, do not touch him. Do you realize how much dust there is?

This room can be located anywhere, which is the same as nowhere. We agree on that. That is precisely why you will find no clues in the stories that I am about to tell you. Because what do place names matter? Or countries and provinces? Except that they make history more personal? But that is not the intention. The impersonal has its own power because it transcends the individual. Exceptions approved.

How do the roads, mores and wanderings of the world get a different face? From the perspective of a self-chosen hermitage as a writer?

Current events are disappearing. Survival touches in the background. The mountaintop, as a metaphor of wisdom, watches over the lowlands, but ordinary mortals, and who is not, do not have a grip on high-quality principles. The work calls, the laundry has to be done, the groceries, the diapers and the garbage bag are waiting for action. Why, eternal Dao?

Does it make a difference how you look at things? Or does that only give a dizzying number of vanishing points as a view? That robs you of your breath and your courage.

From my earliest childhood, two things have fascinated me: art and death. The latter both in the form of transience and in the way people die. In essence, life is one big preparation for a worthy departure. A ritual that, regardless of details, at best shows a certain fearlessness towards the great equalizer.

I first encountered the charm of the well-prepared transition from life to death and the temptation of a controlled letting go of the earthly in a children’s book that consisted of cartoons. It was a seemingly innocent story about cowboys and Indians, elaborating on the stories of Karl May. It appeared in a contemporary form: the comic book. In that story, one of the protagonists was an old Indian who realized that he had come to the end of his life, and prepared himself in the way usual in his tribe to say goodbye to life. In this old bygone culture it was customary to build a hut of densely twisted twigs in the middle of a forest, which was eventually closed off from the inside. In the cabin there was a utensil that held the middle between a bar and a bed. Except for this bed, provided with a mattress and a blanket, there was nothing else that accompanied the traveler on his journey to the eternal hunting grounds. Personal belongings had already been given away or left behind. What followed was a process of mortification. Not eating or drinking, until death followed. In solitude.

All art refers to the art of living. And is a temporary manifestation. In this sense, the oldest art is nothing but a ritual that underlines and confirms the temporality. We find her in the rite of the sand mandala and in the use of certain tribes to make joint objects that are destroyed in the last phase. Huts or dolls made out of straw. By offering the object to the fire or to the water, or by letting it enter the earth or let it come into the air. A symbol for salvation.

Dedication lies at the basis of every rite and performance. The ability to live and die is an art you recognize in craft, whether it is a profession of handicraft, martial arts or contemplation. Its execution is supported by the action and the repetition that ultimately dissolves in an experience of attention and the simultaneity of fullness and emptiness. This creates a present without future and past, a moment that is indebted to music and to dance. One becomes what one is, a self-transcending ritual identity. An original face and a bridge between life and death. No, not a mask, but a pulsating living being that, even if only for a moment, occurs and appears in the light of eternity.

What deeply touches us in these actions is their beauty and their meaning. Living without fear and dying without difficulty is the highest form of existential dignity in this. A sublime quality that makes people worthwhile and gives meaning and weight to them. Naturally, preparation is necessary. Because a heroic attitude towards death demands spiritual strength.

In these rituals courage, beauty, ecstasy and philosophy of life culminate, a culmination that is supported by the deeper achievements of the life that preceded it. One dies as one has lived. Either, by the way of life that preceded death, the final act of existence is not defeat, but victory. A triumph over the forces that keep man bound to uncertainty, of which fear of the unknown is the greatest.

But now first this. I once visited my great-aunt. I was five years old and visited with my parents the village where she lived, in one of the southern provinces. If there are memories deep in my memory, then this is one. My great-aunt lived in a small house next to a castle. She was the key custodian who provided node access to the castle. Because we were an exception, we were allowed to see the building inside. The first thing that came to mind was a huge wide wooden staircase leading to the upper floors. According to tradition, the lord of the castle had ever driven up the stairs with his horse. In various places you could see knight’s equipment. Heavily silver-plated harnesses, the helmets with a closed visor. Of course this appealed to my imagination, but a moment later it would appear that these impressions would completely fall short of what would come next.

After this tour we went drinking tea. As usual, I got a book that matched my age and the adults no longer had to deal with me. Which did not mean that I did not follow the conversation anymore. After my parents exchanged the latest family news, my great-aunt told something about a man who lived with her in the house. He was not young anymore, but he was not old either, around forty. The special thing was that the man almost never came out. He read books and he wrote. My great-aunt took care of him, did the housekeeping and cooked the meals. At one point she asked if my parents wanted to greet him. Thus the company moved from the living room to the hallway and walked to the door at the end of it. Before my great-aunt knocked on the door to ask if it suited, she whispered softly to my parents: “Before I forget, he stutters very much, but do not let that put you off.” Of course, that statement was not intended for my ears. Without the others noticing, I was walking along. While my great-aunt, my parents and the gentleman in the room exchanged friendly duties a little later, I looked curiously between their legs through the white space. That’s where the man was. On a chair. At a table by the window, overlooking the driveway in front of the castle. With a shock, I realized that I was exactly like that man. I also read and wrote. I too stuttered. Maybe not as bad as he, but that’s how it would be if I were as old as he was now. Locked in a room.

A room is a space. A closed room. A whole of form and meaning. Like a book, a stage, with a decorum, good manners. It is a window on our world, on what we share. Every object, every piece of furniture, all things belong to the memory. A riddle that requires deciphering. Just like ourselves.

If we become silent, if that silence is able to calm us down, if we are touched by the wordless existence, let our gaze hover over those things, the words, the images … then anything that attracts attention from outside slowly falls away.

The world has its own wishes. Just like the people who populate her. How beautiful is it, if this wish, this need, is lost. When we have died of a life that wants to take us away from the simple enjoyment of it.

Two weeks before my beloved would die, she was given a precious stone in precious metal. A good friend brought him. “By moonlight you can recharge that stone with the power of the stars”, he said, “so that it can help to let go of this existence”. Contender or fabrication? It does not matter. It’s about the story. About the gesture.

After her death, I learned that a mutual friend was also dying. A friend from Sweden went to visit him. I gave him that stone, and an anecdote that told something about the meaning our friend’s life had for me. Both the anecdote and the stone brought a smile to the dying face.

We like to hear stories, and we also like to tell them. For learning, for entertainment or as a consolation. In some you can believe, others are contradictory with that.

But one thing is certain: it starts and it all ends in a room, somewhere on a day in the twilight, in the dark or in the light.

A Life To Live. The tale of a man who came to earth.


5. Over de dood, sterven, in het lichaam zijn of opgesloten in een kamer met uitzicht.

Ons lichaam is als een kamer. Een kamer lijkt op ons lichaam. Maar wij zijn Het licht in de kamer. – Een leven om te leven. Het verhaal van een man die naar de aarde kwam.

Ja, deze kamer is lang niet gebruikt. Het laken dat over de enige stoel is gedrapeerd, getuigt daarvan. Nee, raak hem niet aan. Realiseer je je wel hoeveel stof erop ligt?

Deze kamer kan zich overal bevinden, wat hetzelfde is als nergens. Daar zijn we het over eens. Juist daarom zul je in de verhalen die ik je ga vertellen geen aanwijzingen vinden. Want wat doen plaatsnamen ertoe? Of landen en provincies? Behalve dat ze de geschiedenis persoonlijker maken? Maar dat is nu juist niet de bedoeling. Het onpersoonlijke heeft zijn eigen kracht omdat het het individuele ontstijgt. Uitzonderingen daargelaten.

Hoe krijgen wegen, mores en dwaalsporen van de wereld een ander gezicht? Vanuit het perspectief van een zelfgekozen kluizenaarschap als schrijver? De actualiteit verdwijnt. Het overleven raakt op de achtergrond. De bergtop, als metafoor van de wijsheid, waakt over het laagland, maar gewone stervelingen, en wie is dat niet, beleven aan hoogstaande uitgangspunten geen houvast. Het werk roept, de was moet gedaan, de boodschappen, de luiers en de vuilniszak wachten op actie. Hoezo, eeuwige Tao?

Maakt het verschil hoe je naar de dingen kijkt? Of geeft dat enkel een duizelingwekkend aantal verdwijnpunten als uitzicht? Die ons de adem en de moed ontnemen?

Vanaf mijn vroegste jeugd hebben twee dingen me gefascineerd: kunst en de dood. Dat laatste zowel in de vorm van vergankelijkheid als in de wijze waarop mensen sterven. In wezen is het leven één grote voorbereiding op een waardig heengaan. Een ritueel dat, ongeacht de details, in het beste geval getuigt van een zekere onverschrokkenheid jegens de grote gelijkmaker.

De charme van de goed voorbereide overgang van het leven naar de dood en de bekoring van een beheerst loslaten van het aardse kwam ik voor het eerst tegen in een kinderboek dat uit beeldverhalen bestond. Het was een ogenschijnlijk onschuldig verhaal over cowboys en indianen, voortbordurend op de verhalen van Karl May. Het verscheen in een hedendaagse vorm: het stripboek. In dat verhaal was één van de hoofdrolspelers een oude indiaan die besefte dat hij aan het eind van zijn leven was gekomen, en zich op de in zijn stam gebruikelijke wijze gereed maakte om het leven vaarwel te zeggen. In die oude vervlogen cultuur was het gebruikelijk om midden in een bos een hut van dicht opeen gevlochten twijgen te bouwen, die uiteindelijk van binnenuit werd afgesloten. In de hut bevond zich een gebruiksvoorwerp dat het midden hield tussen een baar en een bed. Behalve dit bed, voorzien van een matras en een deken, was er niets anders dat de reiziger vergezelde op zijn reis naar de eeuwige jachtvelden. Persoonlijke bezittingen waren al eerder weggegeven of achtergelaten. Wat volgde, was een proces van versterving. Niet eten of drinken, tot de dood erop volgde. In eenzaamheid.

Alle kunst verwijst naar levenskunst. En is een tijdelijke manifestatie. In die zin is de oudste kunst niets anders dan een ritueel dat tijdelijkheid onderstreept en bevestigt. We vinden haar in de rite van de zandmandala, en in het gebruik van bepaalde stammen om gezamenlijk objecten te creëren die in de eindfase worden vernietigd. Hutten of poppen van stro. Door het voorwerp prijs te geven aan het vuur of het water, of door het op te laten gaan in de aarde of vrij te geven aan de lucht. Een symbool voor verlossing.

Toewijding ligt aan de basis van iedere rite en performance. De vaardigheid om te leven en te sterven is een kunst die je herkent in het ambacht, of dit nu een professie is van handwerk, martiale kunsten of contemplatie. De uitvoering daarvan wordt geschraagd door de handeling en de herhaling die zich uiteindelijk oplost in een ervaring van aandacht en de gelijktijdigheid van volheid en leegte. Er ontstaat zo een heden zonder toekomst en verleden, een moment dat schatplichtig is aan muziek en aan dans. Men wordt wat men is, een zichzelf overstijgende rituele identiteit. Een oorspronkelijk aangezicht en een brug tussen leven en dood. Nee, geen masker, maar een pulserend levend wezen dat, al is het maar voor even, optreedt en verschijnt in het licht van de eeuwigheid.

Wat ons in deze handelingen ten diepste raakt, is hun schoonheid en hun betekenis. Leven zonder vrees en sterven zonder benauwenis is hierin de hoogste vorm van existentiële waardigheid. Een verheven hoedanigheid die het mens zijn de moeite waard maakt en er zin en gewicht aan geeft. Vanzelfsprekend is voorbereiding noodzakelijk. Want een heroïsche houding ten aanzien van de dood vraagt om geestelijke kracht.

In deze rituelen komen dapperheid, schoonheid, extase en levensovertuiging tot een hoogtepunt, een culminatie die geschraagd wordt door de diepere verworvenheden van het leven dat eraan is vooraf gegaan. Men sterft zoals men heeft geleefd. Ofwel, door de wijze van leven die vooraf is gegaan aan het sterven is de laatste acte van het bestaan geen nederlaag, maar overwinning. Een triomf over de krachten die de mens gebonden houden aan het kleine, waarvan angst voor het onbekende de grootste is.

Maar nu eerst nog even dit. Ooit bracht ik een bezoek aan mijn oudtante. Ik was vijf jaar en bezocht samen met mijn ouders het dorp waar zij woonde, in een van de zuidelijke provincies. Als er herinneringen zijn die diep in mijn geheugen gegrift zijn, dan is dit er een. Mijn oudtante woonde in een klein huis naast een kasteel. Zij was de sleutelbewaarder die genode gasten toegang tot het slot verschafte. Omdat wij een uitzondering vormden, mochten wij het gebouw van binnen zien. Binnengekomen was het eerste dat opviel een enorme brede houten trap die naar de bovengelegen etages leidde. Volgens de overlevering was de kasteelheer ooit met zijn paard de trap op gereden. Op diverse plekken kon je ridderuitrustingen zien. Zwaar verzilverde harnassen, de helmen met gesloten vizier. Natuurlijk sprak dit tot mijn verbeelding, maar even later zou blijken dat deze indrukken volledig in het niet zouden vallen bij wat hierna zou komen.

Na deze rondleiding gingen wij theedrinken. Zoals gebruikelijk kreeg ik een boekje dat bij mijn leeftijd paste en hadden de volwassenen zogezegd geen kind meer aan mij. Wat niet wilde zeggen dat ik het gesprek niet meer volgde. Nadat mijn ouders de laatste familienieuwtjes hadden uitgewisseld, vertelde mijn oudtante iets over een man die bij haar in huis woonde. Hij was niet jong meer, maar ook niet oud, zo rond de veertig. Het bijzondere was dat de man bijna nooit buiten kwam. Hij las boeken en hij schreef. Mijn oudtante zorgde voor hem, deed het huishouden en kookte de maaltijden. Op een gegeven moment vroeg ze of mijn ouders hem wilden begroeten. Zo verplaatste het gezelschap zich van de woonkamer naar de gang en liepen zij naar de deur die aan het eind daarvan gelegen was. Voordat mijn oudtante op de deur klopte om te vragen of het schikte, zei ze zacht fluisterend tegen mijn ouders: ‘Voor ik het vergeet, hij stottert heel erg, maar laat dat je niet afschrikken.’ Die uitspraak was natuurlijk niet voor mijn oren bestemd. Zonder dat het de anderen was opgevallen, was ik meegelopen. Terwijl mijn oudtante, mijn ouders en de meneer in de kamer even later vriendelijke plichtplegingen uitwisselden, keek ik nieuwsgierig tussen hun benen door de witte ruimte in. Daar zat de man. Op een stoel. Aan een tafel bij het raam, dat uitzicht gaf op de oprijlaan voor het kasteel. Met een schok realiseerde ik me dat ik precies zo was als die man. Ook ik las en schreef. Ook ik stotterde. Misschien wel niet zo erg als hij, maar zo zou het dus zijn als ik later net zo oud zou zijn als hij nu was. Opgesloten in een kamer.

Een kamer is een ruimte. Een afgesloten ruimte. Een geheel van vorm en betekenis. Net als een boek, een podium, met een decorum, goede manieren. Het is een venster op onze wereld, op wat we delen. Ieder object, ieder meubel, alle dingen behoren aan de herinnering. Een raadsel dat vraagt om ontcijfering. Net als wijzelf.

Als we stil worden, als die stilte ons tot rust weet te brengen, als we geraakt worden door het woordenloze bestaan, onze blik laten zweven over die dingen, de woorden, de beelden… dan valt alles wat van buiten de aandacht trekt langzaam van ons af.

De wereld heeft zijn eigen wensen. Evenals de mensen die haar bevolken. Hoe mooi is het als dit wensen, willen, dit zich moeten bewijzen, wegvalt. Als we gestorven zijn aan een leven dat ons weg wil voeren uit de simpele genieting.

Twee weken voordat mijn geliefde zou sterven, kreeg ze een in edelmetaal gevatte natuursteen cadeau. Een goede vriend bracht hem mee. Bij maanlicht kun je die steen opladen met de kracht van de sterren, zei hij, zodanig dat het kan helpen bij het loslaten van dit bestaan. Verdichtsel of verzinsel? Het doet er niet toe. Het gaat om het verhaal. Om het gebaar.

Na haar dood vernam ik dat een gezamenlijke vriend ook op sterven lag. Een vriend uit Zweden ging bij hem op bezoek. Ik gaf hem die steen mee, en een anekdote die iets vertelde over de betekenis die het leven van onze vriend voor mij had gehad. Zowel de anekdote als de steen brachten een glimlach op het gezicht van de stervende.

Wij horen nu eenmaal graag verhalen, en we vertellen ze ook graag. Ter lering, tot vermaak of als troost. In sommige kun je geloven, in andere niet.

Maar één ding is zeker: het begint en het eindigt allemaal in een kamer, ergens op een dag in de schemer, in het duister of in het licht.

Een leven om te leven. Het verhaal van een man die naar de aarde kwam.


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close